ضریح امام حسین (ع) برخلاف اکثر مزارهای دینی که چهارگوش و متقارن هستند، به دلیل وجود دو گوشهی اضافی در سمت پایینپا، ساختاری ششگوشه و منحصربهفرد دارد.
این تفاوت معماری، نشاندهندهی یک راز تاریخی است؛ این حریم تنها مزار یک تن نیست، بلکه کانون تجمع و مدفن وفادارترین اعضای خانواده و یارانی است که با ایثار خود، تاریخ و جغرافیای کربلا را برای همیشه تغییر دادند.
داخل ضریح امام حسین چه کسانی دفن هستند؟ پاسخ به این سوال، مثلثی از ایثار را ترسیم میکند. برخلاف تصور برخی که فکر میکنند همه شهدای کربلا داخل همین ضریح ششگوشه هستند، باید گفت که در حریم اصلی و زیر گنبد، سه شخصیت محوری به صورت مستقیم حضور دارند.
پیکر مطهر اباعبدالله (ع) در مرکزیت این فضا و دقیقاً زیر مرکز گنبد طلا قرار دارد. مزار اصلی ایشان در عمق حدود ۸ متری از سطح کنونی زمین است، چرا که در طول ۱۴۰۰ سال، سطح زمین کربلا به دلیل تخریبها و بازسازیهای پیاپی، چندین متر بالا آمده است.
به روی قبر شریف، صندوقی از خاتم و منبت قرار دارد که با شیشهای محافظت میشود تا زائران بتوانند از پشت شبکهها آن را ببینند. این مزار، نقطه ثقل تمام حرم است و تمامی رواقها و بابها به گونهای طراحی شدهاند که زائر را به این نقطه هدایت کنند.
همانطور که گفته شد، ایشان در پایین پای پدر آرام گرفتهاند. مزار ایشان بخشی از طول ضریح را به خود اختصاص داده و در واقع همان علت ششگوشه شدن مرقد است. حضرت علیاکبر(ع) در روز عاشورا اولین شهید از بنیهاشم بود و این نزدیکی فیزیکی در تدفین، بازتابی از همان جمله معروف امام است که فرمود: علی الدنیا بعدک العفا (بعد از تو ای علی، تف بر این دنیا).
روایتهای تاریخی و مستندات دینی تاکید دارند که امام حسین (ع) او را در آغوش گرفت و در هنگام تدفین، پیکر کوچکش بر روی سینه یا بالای سینه امام قرار داده شد. این تصویر، یعنی پدری که کوچکترین سربازش را حتی در خاک هم از خود جدا نکرده، یکی از تاثیرگذارترین نمادهای وفاداری در کربلاست.
اگر به قسمت پایین پای امام (ع) نگاه کنید، در جایی که مزار حضرت علیاکبر(ع) قرار دارد، باید بدانید که زیر آن فرشها و سنگهای مرمر، ۱۷ تن از شهدای بنیهاشم در یک مزار دستهجمعی آرام گرفتهاند. شیخ مفید در کتاب الارشاد به صراحت ذکر میکند که این ۱۷ نفر که همگی از خاندان پیامبر (ص) بودند، در گودالی در پایین پای امام حسین (ع) دفن شدهاند.
این شهدا شامل فرزندان امام علی (ع)، فرزندان امام حسن (ع)، فرزندان جعفر بن ابیطالب و فرزندان عقیل هستند. جالب است بدانید که این مزار دستهجمعی به گونهای است که امروزه اثر فیزیکی جداگانهای برای هر یک از آنها وجود ندارد، اما نام و یادشان در همان حریم ششگوشه زنده است.
| تبار شهید | اسامی شاخص مدفون در پایینپا | نسبت با امام حسین (ع) |
| فرزندان امیرالمؤمنین (ع) | عبدالله، جعفر، عثمان، ابوبکر و عباساصغر | برادران امام |
| فرزندان امام حسن (ع) | قاسم، ابوبکر و عبدالله | برادرزادههای امام |
| فرزندان عبدالله بن جعفر | عون و محمد (فرزندان حضرت زینب) | خواهرزادههای امام |
| فرزندان عقیل | جعفر، عبدالرحمن و عبداللهاکبر | پسرعموهای امام |
| فرزندان مسلم بن عقیل | عبدالله و محمد | نوادگان عموی امام |
دقت کنید که حضرت عباس (ع) به دلیل شهادت در کنار نهر علقمه، در همانجا دفن شدند و مزارشان حدود ۳۰۰ متر با ضریح امام حسین (ع) فاصله دارد؛ فاصلهای که به آن بینالحرمین میگوییم.
مقاله مرتبط: 0 تا 100 سفر به کربلا
دلیل ششگوشه بودن ضریح، نه سلیقه معماری بلکه واقعیت تاریخی تدفین است. چون حضرت علیاکبر (ع) در پایین پای پدر به خاک سپرده شده، معماران برای گنجاندن مزار ایشان در فضای داخلی، بخشی را به ضلع جنوب شرقی اضافه کردند که باعث شد ساختار ضریح از حالت چهارگوش خارج شده و ششگوشه شود.
ضریحی که امروز آن را زیارت میکنید، حاصل هنر دست هنرمندان ایرانی در شهر قم است. این سازه که بر اساس طرح استاد محمود فرشچیان ساخته شده، از نظر فنی و هنری یکی از پیچیدهترین پروژههای معماری مذهبی جهان است.
برای درک بهتر عظمت این سازه، نگاهی به آمار و ارقام زیر بیندازید که نشاندهنده دقت و ارادت بهکار رفته در ساخت آن است:
| ویژگی ساختاری | جزئیات فنی و ابعادی |
| ارتفاع کل ضریح | ۴.۴۹ متر |
| طول کل سازه | ۷.۳۴ متر |
| عرض کل سازه | ۵.۰۴ متر |
| تعداد پنجرههای مشبک | ۲۰ پنجره در گرداگرد ضریح |
| وزن طلای بهکار رفته | حدود ۱۱۸ کیلوگرم |
| وزن نقره خالص | حدود ۴۰۰۰ کیلوگرم |
| جنس بدنه اصلی (اسکلت) | چوب ساج جنگلی از کشور میانمار (برمه) |
استفاده از چوب ساج برمهای اتفاقی نیست؛ این چوب به دلیل مقاومت فوقالعاده در برابر رطوبت، موریانه و فرسایش، میتواند تا صدها سال دوام بیاورد.
فرض کنید که این سازه ۱۲ تنی باید بر روی زمینی قرار بگیرد که سردابهای متعددی در زیر آن حفر شده است؛ لذا مهندسی اسکلت آن به اندازه ظرافتهای قلمزنیاش اهمیت داشته است.
کمی دورتر از ضریح اصلی (در سمت جنوب شرقی)، ضریح دیگری قرار دارد که به ضریح شهدا معروف است. اینجا محل دفن سایر یاران امام حسین (ع) است که از خاندان بنیهاشم نبودند اما تا آخرین قطره خون در کنار ایشان ایستادند. افرادی مانند زهیر بن قین، حر بن یزید ریاحی (که البته مزارش خارج از حرم است)، بریر بن خضیر و دیگران در این مکان به صورت دستهجمعی دفن شدهاند.
بر اساس گزارشهای فنی، مزار این شهدا در یک اتاقک ۱۲ متری قرار دارد که با پنجرهای نقرهای به طول ۵ متر محافظت میشود. بر روی کتیبه بالای این ضریح، نامحدود ۱۲۰ تن از شهیدان کربلا نقش بسته است تا زائران بدانند در این قطعه از بهشت، چه بزرگانی آرام گرفتهاند.
مقاله مرتبط: جاهای زیارتی کربلا به طور کامل
حرم امام حسین (ع) فقط مزار شهدای کربلا نیست. در طول قرنها، شخصیتهای بزرگ مذهبی، علمی و حتی سیاسی وصیت کردند تا در جوار اباعبدالله دفن شوند. این افراد در رواقهای مختلف که گرداگرد ضریح اصلی قرار دارند، به خاک سپرده شدهاند.
حبیب ابن مظاهر اسدی، پیرمرد باوفای کربلا و فرمانده جناح چپ سپاه امام، جایگاه ویژهای دارد. مزار او در رواق جنوبی (سمت چپ ضریح اصلی) واقع شده و دارای ضریح مستقلی است. زائران معمولاً پس از زیارت امام، به نشانه احترام به پیرغلامان حسینی، مزار او را نیز زیارت میکنند.
در رواق غربی، مزار سید ابراهیم مجاب قرار دارد. او نوه امام موسی کاظم (ع) است و به این دلیل مجاب نامیده شد که روایت شده است زمانیکه به امام حسین (ع) سلام داد، صدایی از قبر مطهر پاسخ او را داد. مزار ایشان نیز ضریحی جداگانه دارد و رواق غربی حرم به نام او شناخته میشود.
شاید برای بسیاری عجیب باشد، اما مزار میرزا تقیخان امیرکبیر، مرد شماره یک تاریخ معاصر ایران، در حرم امام حسین (ع) قرار دارد. او که در حمام فین کاشان به شهادت رسید، به وصیت خودش یا به همت همسرش، پیکرش به کربلا منتقل شد و در حجرهای روبروی ضریح مطهر دفن شد.
رواق شمالی حرم به رواق پادشاهان یا رواق سلاطین معروف است. در اینجا مزار تعدادی از پادشاهان قاجار قرار دارد که ارادت خاصی به عتبات داشتند.
| شخصیت مدفون | موقعیت در حرم | نقش یا جایگاه |
| مظفرالدینشاه قاجار | رواق شمالی (سلاطین) | پادشاه ایران |
| محمدعلیشاه قاجار | رواق شمالی (سلاطین) | پادشاه ایران |
| احمدشاه قاجار | رواق شمالی (سلاطین) | آخرین پادشاه قاجار |
| ظلالسلطان | رواق شمالی | حاکم اصفهان |
بگذارید یک تصور اشتباه را اصلاح کنیم؛ آنچه ما امروز به عنوان ضریح میبینیم، در واقع روی سطح زمین است، اما پیکرهای مطهر در عمق زمین قرار دارند. به دلیل رسوبات و بازسازیهای مکرر، زمین کربلا در طول زمان بالا آمده است. امروزه فاصله سرداب (جایی که مزار اصلی در آن است) تا سطح زمین حدود ۴ تا ۸ متر است.
در سالهای اخیر، پروژههای بزرگی برای توسعه سردابهای حرم اجرا شده است. سردابهایی مانند سرداب الحجه، سرداب الرأس و سرداب الشهداء حفر شدهاند تا زائران بتوانند در فضایی آرامتر و در فاصلهای نزدیکتر به قبور اصلی زیارت کنند. این سردابها با آینهکاریهای خیرهکننده و تهویه پیشرفته، تجربه متفاوتی از حضور در حرم را رقم زدهاند.
داستان دفن این افراد، خودش یک درام تاریخی است. پس از خروج لشکر عمر سعد از کربلا، پیکرها بر روی خاک باقی مانده بود. قبیله بنیاسد که در غاضریه (نزدیکی کربلا) ساکن بودند، جرأت پیدا کردند و برای دفن اجساد آمدند. اما یک مشکل بزرگ وجود داشت: پیکرها سر نداشتند و شناسایی آنها ناممکن بود.
بنا بر اعتقادات شیعه، امام سجاد (ع) با طیالارض خود را از کوفه به کربلا رساندند تا بر پیکر پدر نماز بخوانند و یاران را نیز شناسایی کنند. ایشان بودند که به بنیاسد گفتند هر پیکر متعلق به کیست. امام، پدرش را در همان جایی که امروز زیر گنبد است دفن کردند و حضرت علیاکبر(ع) را در پایین پا قرار دادند. این قبیله هنوز هم هر ساله در ۱۳ محرم مراسمی نمادین برای یادآوری آن روز برگزار میکنند.
هنگامیکه میپرسیم داخل ضریح امام حسین(ع) چه کسانی دفن هستند، تنها نباید به دنبال اسامی باشیم. این ضریح، نماد وفاداری یک خانواده است. ششگوشه بودن آن، یک غلط معماری نیست، بلکه یک درستی مطلق عاطفی است. معماری حرم به ما میگوید که حضرت علیاکبر(ع) از پدر جدا نشد، حضرت علیاصغر(ع) نیز در آغوش ماند و ۱۷ جوان بنیاسد پاسبان ابدی این حریم شدند.
حرم امام حسین (ع) با تمامی رواقها، سردابها و مزارهایی که در خود جای داده، نمادی از پیوند هنر، تاریخ و مذهب است. از امیرکبیری که در گوشهای آرام گرفته، تا پادشاهانی که در رواق سلاطین هستند، همگی در برابر عظمت آن سه تن که در قلب ضریح ششگوشه خفتهاند، زانو زدهاند.
من حسین رضائی هستم، مدیر تور کربلا، در سایت کربلا 24 سعی می کنم مطالب مفید و کاربردی پیرامون سفر به کربلا و نجف و سایر شهرهای زیارتی عراق منتشر کنم. سعی کرده ام تمامی اطلاعات به روز و بر اساس تجربیات بیان شود.
